Bạn sắp làm nghiên cứu sinh? Kỳ 1 – Trước khi bắt đầu

Loạt bài viết về những lời khuyên và thủ thuật đúc kết được từ trải nghiệm thực tế của chính tác giả dành cho các bạn sắp trở thành nghiên cứu sinh ở nước ngoài nói riêng và con đường nghiên cứu nói chung.

Lời nói đầu

  • Thomas Edison có nói “Tôi không thất bại. Tôi chỉ là đã tìm ra 10000 cách không hoạt động.” Loạt bài này không viết dưới tâm thế là một người thành công mà sẽ viết dưới tư cách là một người chưa thành công dành cho bạn. Hãy thử tưởng tượng Thomas sẽ viết cho bạn loạt bài này khi ông ấy thất bại 9999 lần và chưa có thành công lần nào.
  • Những kinh nghiệm và thủ thuật trong loạt bài không chỉ dành cho các bạn sắp làm nghiên cứu sinh. Độc giả cũng có thể tìm thấy những thủ thuật, kinh nghiệm giúp ích cho mình trong cuộc sống và học tập.
  • Những thứ dự định nói sẽ bao gồm: kể chuyện, phần mềm hữu ích, cách học, cách tìm cảm hứng, khó khăn và biện pháp,…
  • Do là trải nghiệm cá nhân nên loạt bài viết có chút gò bó vào môi trường nghiên cứu Toán học tại Pháp.
  • Những gì được viết dưới đây mang tính cảm giác, chỉ là các phương pháp nên không đảm bảo tính đúng/sai cũng như hiệu quả đạt được. Hãy chỉ nên tham khảo!
  • Ngoại trừ bài này, tất cả các bài khác không đảm bảo tính thứ tự theo bất cứ tiêu chuẩn thời gian hay không gian. Tôi sẽ viết theo chủ đề và trí nhớ của bản thân.
  • Đón nhận mọi đóng góp cả tốt lẫn chưa tốt từ mọi người để hoàn thiện loạt bài. Mục đích cuối cùng là giúp ích được cho càng nhiều người càng tốt!

Chọn người hướng dẫn

Đặc tình huống bạn được quyền chọn người hướng dẫn mình. Đề tài với người nào cũng hợp với bạn, bạn chỉ phân vân không biết nên chọn ai đây?

  1. Một người cực giỏi nhưng lại lơ là với học trò.
  2. Một người cực tốt nhưng lại là tay mới vào nghề và ít kinh nghiệm.

Tất nhiên nếu có một người vừa tốt vừa giỏi thì ta sẽ không phải đắn đo nhiều và chọn người ấy. Hoặc giả dụ cả hai đều tốt và giỏi thì tiêu chí sẽ là ở đề tài bạn sẽ làm. Ở đây ta chỉ xét về mặt con người của giáo sư hướng dẫn.

Ở người 1 (giỏi + kém nhiệt), kinh nghiệm thực tế của mình quan sát được từ bạn bè và qua những lời kể, sẽ thật sự rất áp lực cho bạn nếu như bạn chưa đủ giỏi cũng như đề tài của bạn quá khó. Khi ấy giáo sư sẽ ít hướng dẫn bạn thật sự, cái họ đưa ra chỉ là hướng đi nhưng không ai đảm bảo hướng đi ấy là thật sự tốt và hiệu quả. Một người bạn của mình, cũng là một người Việt, đã gặp trường hợp thế này. Cô hướng dẫn của em ấy là một người rất giỏi nhưng lại khó tính và tự cao. Đề tài của em là một hướng đi mới so với cái mà cô ấy đã làm. Cô ấy chỉ đưa ra hướng đi cho em ấy nhưng em ấy sau khi tìm hiểu và tính toán, đã phát hiện nhiều điểm không hợp lý. Tuy nhiên cái tôi quá lớn cũng như tính bảo thủ của cô giáo đã khiến em ấy rất áp lực và không thể thuyết phục được cô. Lâu ngày dài tháng, em ấy đành bỏ cuộc và có lẽ đó là quyết định sáng suốt cũng như đúng đắn của em ấy. Một trường hợp khác, anh kia không thích và xích mích với thầy của mình, thầy ảnh để ảnh tự bơi một mình với đề tài. Mọi khó khăn anh ấy đều phải tự vượt qua. Nhiều khi các giáo sư quá giỏi nhưng ít quan tâm đến sinh viên cũng giống như một bình phong và luôn tạo áp lực cho sinh viên vậy.

Ở người 2 (chưa đủ giỏi + tận tâm), chí ít bạn sẽ thấy rằng họ sẽ đồng hành cùng bạn. Con đường nghiên cứu xa nhà khiến bạn không chỉ phải đối mặt với khó khăn trong chuyên môn mà còn rất nhiều thứ khác ảnh hưởng. Một người hướng dẫn hiểu chuyện, đồng hành và thông cảm sẽ tiếp thêm sức mạnh cho bạn rất nhiều. Chưa kể, vì kinh nghiệm chưa nhiều hoặc tận tâm, các thầy cô sẽ hiểu được tình huống khó khăn của bạn hơn, từ đó đưa ra những lựa chọn phù hợp hơn cho bạn.

Nói đi cũng phải nói lại, cái gì cũng có hai mặt. Nhưng nếu bạn hỏi tôi phải chọn ai giữa hai kiểu giáo viên hướng dẫn ở trên. Tôi sẽ khuyên bạn rằng.

  • Tìm hiểu thật kỹ “quá khứ” của từng giáo sư: các sinh viên của họ có quá xuất chúng không? (Nếu có mà bạn chưa đủ xuất chúng như vậy, hãy cẩn trọng!) Mối quan hệ trong quá khứ giữa họ và học trò của họ có tốt không? Nếu được hãy tìm hiểu tính cách của họ thông qua những người đang làm cùng lab, các hoạt động nghiên cứu,… Đề tài mà bạn nhận có thuộc lĩnh vực chuyên môn của họ không hay là một hướng đi hoàn toàn mới để họ thử sức? Nếu tất cả các câu trả lời cho các câu hỏi ở trên là “không”, hãy cân nhắc đừng chọn người hướng dẫn này.
  • Hãy ưu tiên hướng đi: hướng đi trong nghiên cứu là cực kỳ quan trọng. Bạn có thể chạy rất nhanh nhưng hướng bạn chạy khác xa đích đến cần đạt được thì cũng hoài công vô ích. Hãy tìm hiểu thật kỹ đề tài và giáo sư hướng dẫn về đề tài ấy. Họ có kinh nghiệm thế nào? Cách họ làm việc ra sao?
  • Song song đó, hãy ưu tiên sự tận tâm: như đã nói, chọn một giáo viên tận tâm, thấu hiểu và “vui vẻ” nếu được sẽ giúp cho không khí mỗi lần gặp mặt bớt căng thẳng. Tôi là một ví dụ. Mỗi tuần tôi gặp giáo một lần, trong cả tuần tôi bị tuột cảm xúc và thất vọng vì hướng đi bế tắc thì khi gặp thầy cô xong, khí thế lại hừng hực và niềm tin lại dâng đầy. Thầy cô có thể chưa đủ giỏi hoặc thiếu kinh nghiệm trong đề tài bạn đang làm nhưng rồi bạn sẽ thấy, cái bạn cần là sự đồng hành của họ!

Suy cho cùng,

Bạn đừng quên nghiên cứu sinh thực chất cũng chỉ là đang đi học!

Liệu bạn có thích và muốn học trong một không khí ngột ngạt, luôn áp lực và không hề thoải mái không? Tất nhiên là không rồi!

Đọc trước tài liệu

Thường là khi bạn nhận được thông báo đậu vào làm nghiên cứu sinh sẽ cách thời điểm bạn lên đường sang nước ngoài một vài tháng. Lý do là cần phải có thời gian để chuẩn bị giấy tờ, chờ đợi kỳ nhập học để các phòng ban làm việc,… Đây là giai đoạn quan trọng để bạn có thể chuẩn bị trước một số thứ trước khi “xuất quân”.

Tôi không đề cập đến các chuẩn bị về mặt cuộc sống, tôi chỉ muốn đề cập đến những chuẩn bị về mặt nghiên cứu mà thôi.

Hãy tìm hiểu kỹ đề tài mà bạn sắp làm, đọc nhiều tài liệu liên quan đến nó và quen với “vốn từ” trong lĩnh vực bạn sắp làm.

Ví dụ, tôi là một dân toán, đề tài của tôi liên quan nhiều đến sinh học tế bào. Bài báo đầu tiên giáo sư gởi cho tôi, tôi phải tốn gần 2 tuần để có thể “vừa tra từ điển, vừa dịch và hiểu” những thuật ngữ chuyên môn đó. Rất rất nhiều từ mới xuất hiện. Sau này tôi mới nhận ra, đó chỉ là bước khởi đầu, sau khi đã trang bị cho mình đủ vốn từ trong lĩnh vực ấy, một ngày tôi đọc được đến tận vài bài và bỏ qua bước “tra từ điển” kia. Đừng quá tin tưởng não của bạn, đọc một lần không giúp bạn nhớ đâu!

Hãy học từ càng sớm càng tốt, bạn càng quen mặt từ nhiều, càng có lợi sau này khi đọc các bài báo khác trong cùng lĩnh vực!

Cũng đừng tin quá vào gợi ý của giáo viên! Ngày xưa tôi bước chân vào nghiên cứu, phải tiếp cận với một phương pháp hoàn toàn mới và tôi chưa hề được học trước đó (Finite Element Method). Cô hướng dẫn gợi ý cho tôi một quyển sách mà đối với cổ, rất thích hợp cho người mới như tôi (quyển “Theory and Practice of Finite Elements” của Alexandre Ern và Jean-Luc Guermond). Khi ấy tôi tin tưởng và bắt đầu đọc nó nhưng cảm thấy bị choáng ngợp bởi lượng kiến thức khổng lồ, cách viết khá “nâng cao” và tôi phải rất khó khăn mới có thể hiểu từ từ. Rất tốn thời gian! Sau này tôi phát hiện ra một quyển khác cũng cùng đề tài nhưng cách tiếp cận và giải thích dễ hiểu hơn rất nhiều, nhất là đối với dân mới vào nghề như tôi ( “Numerical solutions of partial differential equations by the finite element mehotd” của Claes Johnson). Qua mấy năm nghiên cứu, tình trạng “cô thấy hay, trò thấy không hay” vẫn tiếp tục diễn ra. Tôi thấy rằng điều này vốn dĩ rất bình thường. Tại sao? Tại vì trình độ và cách tiếp cận kiến thức ở hai môi trường Pháp/Việt không hề giống nhau. Có thể với cô, những quyển thế này rất dễ hiểu và cơ bản nhưng với học trò của cô thì không như vậy.

Hãy chỉ nên tham khảo gợi ý tài liệu của giáo viên và tự mình tìm ra một tài liệu phù hợp cho mình. Hãy chú trọng đến các lecture notes!

Hãy hỏi bác Google “Finite Element Method lecture note” (giả dụ bạn cần tìm về Finite Element Method). Các notes này vốn dĩ được viết rất dân dã, không cần xuất bản nên cũng không câu nệ trình bày hay khuôn khổ. Họ viết để cho chính họ hoặc những người mới vào nghề hiểu. Khi tìm hiểu một kiến thức mới, tôi rất hay tìm các lecture notes về kiến thức ấy. Các blog cá nhân cũng là lựa chọn không tồi!

Một điều lưu ý khác, hạn chế đến mức tối đa tìm các tài liệu tiếng Việt!

Bạn đang du học, đừng quên! Khoa học là của thế giới, bạn đừng bó buộc khả năng tìm tòi của mình vào ngôn ngữ. Tiếng Việt có thể khiến bạn dễ dàng đọc và hiểu nhất thời nhưng lại rất nguy hại. Khuyên chân thành, hãy từ bỏ tiếng Việt! Tất nhiên, trừ trường hợp một tài liệu nào đó quá hay, quá nổi tiếng thì hãy cứ tham khảo.

Rèn luyện tiếng bản địa

Giả dụ bạn sắp qua Pháp. Hãy cố gắng học trước tiếng Pháp trước ngày xuất trận. Giai đoạn này là bạn rất thảnh thơi đấy. Hãy dùng nó cho việc học tiếng để khi sang nước sở tại, bạn sẽ có điều kiện phát triển và thực hành. Tôi là một trường hợp “thất bại” của vấn đề này nên rất hiểu. Đừng như tôi! Ở các kỳ tới, tôi sẽ bàn nhiều hơn về vấn đề học ngoại ngữ này.

Tìm hiểu môi trường

Bạn sẽ nhận ra bạn sẽ rất lo lắng trước ngày lên đường! Không biết giáo sư có tốt không? Có khó quá không? Ăn ở thế nào? Khi gặp người nước ngoài không biết mình có nói chuyện được không? Cuộc sống có nguy hiểm không? Mình phải chuẩn bị gì đây?…

Nguyên nhân của sự lo lắng đều bắt nguồn từ việc thiếu thông tin!

Và bạn sẽ nhận ra rằng đa số các lo lắng của bạn đều vượt quá thực tế trải nghiệm! Vì thế, hãy tìm cách liên hệ với những anh/chị đi trước ở nơi bạn sắp làm việc. Hãy tham gia các hội sinh viên bản địa (ví dụ ở Pháp có Hội sinh viên Việt Nam UEVF rất nhiệt thành và đông đúc). Tìm hiểu thông tin càng nhiều, càng chi tiết, bạn hình dung càng tốt và chính xác môi trường làm việc/sống càng nhiều thì bạn sẽ càng giảm đi sự lo lắng ảo lại.

Sắm cho mình một chiếc điện thoại tốt

Phần này có thể hơi thừa và không thật sự đúng cho mọi bạn nhưng với tôi, việc có cho mình một chiếc điện thoại tốt là rất cần thiết.

Lý do là bởi, giá điện thoại ở Việt Nam là rất rẻ nếu so với các nước Tây phương. Ở đây, tôi đang nói đến bạn muốn mua rẻ nhất có thể.

Tại sao bạn lại cần một chiếc điện thoại tốt? Vì bạn sẽ cần đến nó rất nhiều!

  • Để bạn có thể tra từ và học ngoại ngữ!
  • Để bạn có thể ghi lại những khoảnh khắc và kỷ niệm của mình!
  • Để bạn có thể tra cứu thông tin khi cần thiết (đường đi, dịch vụ,…)
  • Để bạn có thể cập nhật kế hoạch của mình!
  • Để bạn có thể giải sầu! Rồi bạn sẽ thấy, loạt bài này sẽ nói rất nhiều về mấy cái “sầu muộn” này!
  • Vân vân và mây mây…

Tóm lại!

Có thể còn có rất nhiều thứ khác bạn phải chuẩn bị trước ngày lên đường nhưng tạm thời tôi chỉ nhớ có nhiêu đây thôi. Nếu có gì đó hay ho và quan trọng khác. Bạn đừng ngại chia sẻ cùng Math2IT bên dưới mục bình luận nhé!

  1. Hãy chọn người hướng dẫn tận tâm, vui vẻ và có nhiều kinh nghiệm trong chủ đề mà bạn sắp nghiên cứu.
  2. Tìm hiểu trước “quá khứ” của người hướng dẫn.
  3. Tiếp xúc và học càng sớm càng tốt từ vựng chuyên ngành bạn sắp theo.
  4. Chỉ nên tham khảo các gợi ý tài liệu từ giáo viên, hãy tự mình tìm cho mình tài liệu phù hợp với bản thân.
  5. Hãy ưu tiên các lecture notes và các blog cá nhân khi tìm tài liệu để hiểu về một kiến thức mới.
  6. Hãy bắt đầu ngay việc học và luyện ngoại ngữ, tiếng bản địa.
  7. Tìm hiểu môi trường sống và nghiên cứu của nơi bạn sắp đến. Càng chi tiết càng tốt.
  8. Chuẩn bị một chiếc điện thoại thông minh.

Hẹn bạn ở kỳ tiếp theo!